วิธีใช้บันไดให้ปลอดภัย พาดมุมไหน ยืนตรงไหน ก่อนขึ้นซ่อมบ้าน

คนตกบันไดส่วนใหญ่ไม่ได้ตกเพราะบันไดหักครับ แต่เพราะฐานบันไดลื่นไถลออก บันไดล้มตะแคง หรือคนบนบันไดเสียหลักตอนเอื้อมตัวออกไปไกลเกินไป ทั้งสามอย่างนี้ป้องกันได้ด้วยหลักไม่กี่ข้อ คือ ตั้งมุมให้ถูก พาดกับจุดที่แข็งแรง ยึดบันไดไม่ให้ขยับ และอยู่บนบันไดให้มีจุดจับตลอดเวลา บทความนี้ไล่ตั้งแต่ก่อนยกบันไดขึ้นจนถึงตอนยืนทำงานอยู่บนนั้น อ้างอิงจากกฎหมายความปลอดภัยในการทำงานของไทยและแนวปฏิบัติของหน่วยงานด้านความปลอดภัยต่างประเทศครับ

เลือกบันไดให้ถูกกับงานก่อน

บันไดที่ใช้กันตามบ้านมีสองแบบหลัก ทำหน้าที่ต่างกันและใช้แทนกันไม่ได้ครับ

เรื่องความยาว มีจุดที่คนพลาดกันเยอะครับ บันไดพาดห้ามยืนทำงานบน 3 ขั้นบนสุด และถ้าจะใช้ปีนขึ้นไปบนหลังคา ปลายบันไดต้องยื่นพ้นขอบหลังคาอย่างน้อย 1 เมตร (ราว 3 ขั้น) ไว้เป็นที่จับตอนก้าวขึ้นและก้าวลง แปลว่าบันไดที่ “ยาวพอดีถึงขอบหลังคา” จริง ๆ แล้วคือบันไดที่สั้นเกินไปครับ

ก่อนยกบันไดขึ้นตั้ง ให้มองขึ้นไปข้างบนก่อนทุกครั้ง บ้านเราหลายหลังมีสายไฟฟ้าพาดผ่านใกล้ชายคา บันไดอะลูมิเนียมนำไฟฟ้า ถ้าแตะหรือเข้าใกล้สายที่มีไฟอาจถูกไฟดูดแล้วตกลงมาพร้อมกัน งานไฟฟ้าหรืองานที่อยู่ใกล้สายไฟควรใช้บันไดไฟเบอร์กลาสหรือบันไดไม้ที่ไม่นำไฟ และถ้าจุดที่ต้องทำงานอยู่ใกล้สายไฟฟ้าหน้าบ้าน ให้แจ้งการไฟฟ้าในพื้นที่ก่อน อย่าลองเองครับ

เช็กสภาพบันไดทุกครั้งก่อนใช้

ใช้เวลาไม่ถึงนาที แต่เป็นขั้นตอนที่คนข้ามบ่อยที่สุด โดยเฉพาะบันไดที่เก็บไว้นาน ๆ หรือตากแดดตากฝนอยู่หลังบ้านครับ

• ขาบันไดและยางกันลื่น — ครบทั้งสองข้าง ไม่สึก ไม่หลุด ถ้าเพิ่งยกมาจากพื้นดินหรือทราย ให้ดูว่ายางแตะพื้นจริง ไม่ใช่มีดินหรือกรวดอัดอยู่ใต้ขา
• ราวข้างทั้งสองเส้น — ไม่งอ ไม่บุบ ราวที่งอแล้วรับน้ำหนักได้น้อยลง อาจพับกลางทางตอนมีคนอยู่ข้างบน
• ขั้นบันได — ไม่หลวม ไม่โยก ไม่หาย และไม่มีน้ำมัน สี หรือโคลนเปื้อนจนลื่น
• ตัวล็อก — ทำงานปกติและล็อกเข้าที่สุดทุกจุด ทั้งตัวล็อกช่วงยืดของบันไดพาด และเหล็กค้ำกางขาของบันไดทรง A

เจอข้อใดข้อหนึ่งก็พอแล้วที่จะไม่ใช้บันไดตัวนั้น ซ่อมให้เรียบร้อยหรือเปลี่ยนใหม่ก่อน เพราะบันไดที่มีตำหนิแค่จุดเดียว เวลาพังมักพังตอนที่เราอยู่สูงที่สุดพอดีครับ

ตั้งบันไดพาดให้ถูกมุม ด้วยกฎ 1 ต่อ 4

มุมที่ถูกต้องของบันไดพาดคือประมาณ 75 องศาจากพื้นครับ จำง่าย ๆ ว่า ทุก 4 ส่วนของความสูง ฐานบันไดห่างจากผนัง 1 ส่วน เช่น ถ้าจุดพาดสูงจากพื้น 4 เมตร ฐานบันไดควรห่างจากผนังราว 1 เมตร กฎกระทรวงว่าด้วยความปลอดภัยในสถานที่ที่มีอันตรายจากการตกจากที่สูง พ.ศ. 2564 ก็กำหนดอัตราส่วน 1 ต่อ 4 หรือมุม 75 องศาไว้สำหรับบันไดแบบเคลื่อนย้ายได้เช่นกัน และเป็นตัวเลขเดียวกับแนวปฏิบัติของหน่วยงานความปลอดภัยในอังกฤษและสหรัฐฯ ครับ

เช็กมุมแบบไม่ต้องวัด

ยืนให้ปลายเท้าชิดขาบันได แล้วเหยียดแขนตรงไปข้างหน้า ถ้าฝ่ามือวางบนขั้นบันไดได้พอดีโดยไม่ต้องโน้มตัว มุมจะใกล้เคียงที่ถูกต้อง ถ้าต้องโน้มตัวไปจับ แปลว่าฐานห่างผนังเกินไป ถ้าขั้นบันไดดันมือจนแขนต้องงอ แปลว่าตั้งชันเกินไปครับ

ทำไมต้องจริงจังกับมุม

เพราะสายตาเราหลอกตัวเองได้ง่ายกว่าที่คิดครับ งานวิจัยของ NIOSH สถาบันด้านความปลอดภัยในการทำงานของสหรัฐฯ ให้คน 40 คนทั้งที่ใช้บันไดเป็นประจำและไม่ค่อยได้ใช้ ตั้งบันไดพาดรวม 1,440 ครั้ง พบว่าถ้าตั้งด้วยสายตาอย่างเดียว มุมเฉลี่ยอยู่ที่ราว 71 องศา และมากกว่า 1 ใน 3 ของทั้งหมดต่ำกว่า 70 องศา คือบันไดเอียงกว่าที่ควรเกือบทุกคน

ยิ่งบันไดเอียงมาก แรงที่ดันฐานให้ไถลออกจากผนังก็ยิ่งมาก จากมุม 75 องศาลดลงเหลือ 65 องศา แรงเสียดทานที่พื้นต้องใช้เพื่อเหนี่ยวไม่ให้ฐานลื่นเพิ่มขึ้นเกือบเท่าตัว ส่วนคนที่ใช้วิธีเหยียดแขนเช็กมุม โอกาสตั้งต่ำกว่า 70 องศาลดลงเหลือราว 1 ใน 10 เท่านั้น ฉะนั้นเสียเวลาเหยียดแขนเช็กสักห้าวินาทีก่อนปีนทุกครั้ง คุ้มกว่ากันมากครับ

พาดกับอะไรได้ และวางฐานบนอะไรได้

ด้านบน ต้องพาดกับจุดที่แข็งแรง

ห้ามพาดบันไดกับกระจก รางน้ำฝนพลาสติก หรือส่วนที่ไม่ได้ทำมาให้รับน้ำหนัก อย่างแผ่นฝ้าชายคา เพราะพอเราขึ้นไปยืน น้ำหนักตัวทั้งหมดจะกดลงที่จุดพาดจุดเดียว ถ้าจุดนั้นยุบหรือแตก บันไดจะเลื่อนลงทันที ถ้าจำเป็นต้องทำงานที่รางน้ำ ให้ใช้อุปกรณ์ค้ำผนัง (stand-off) ที่ยันปลายบันไดออกจากราง แล้วไปพาดกับผนังด้านหลังแทนครับ

ด้านล่าง พื้นต้องแน่น ราบ และสะอาด

ตั้งบนพื้นแข็งและได้ระดับ ไม่มีตะไคร่ ใบไม้ ทราย หรือคราบน้ำมัน ช่วงหน้าฝนให้ระวังเป็นพิเศษ ลานปูนที่มีตะไคร่บาง ๆ ลื่นกว่าที่ตาเห็นมาก ส่วนพื้นกระเบื้องมันในบ้านลื่นได้แม้ไม่เปียก ถ้าพื้นไม่ได้ระดับ ห้ามเอาอิฐ บล็อก หรือเศษไม้มารองขาข้างที่สั้น ให้ใช้อุปกรณ์ปรับระดับขาบันไดที่ทำมาเพื่อสิ่งนี้ หรือย้ายไปตั้งจุดอื่นครับ

ยึดบันไดกันลื่น และคนจับขาคือทางเลือกสุดท้าย

หลายคนเข้าใจว่ามีคนช่วยจับขาบันไดก็ปลอดภัยแล้ว แต่ในคู่มือของสมาคมบันไดอังกฤษที่ทำร่วมกับ HSE หน่วยงานความปลอดภัยของอังกฤษ ลำดับที่ถูกคือ

1. ผูกบันไดเข้ากับจุดยึดที่มั่นคง โดยผูกให้ครบทั้งสองข้าง
2. ถ้าผูกไม่ได้ ใช้อุปกรณ์กันลื่นสำหรับบันได
3. ถ้ายังทำไม่ได้ ให้ยันขาบันไดไว้กับสิ่งที่ขยับไม่ได้
4. ให้คนจับขาบันได เมื่อทำสามข้อแรกไม่ได้จริง ๆ เท่านั้น

ถ้าจะใช้บันไดปีนขึ้นไปบนหลังคา บันไดต้องผูกยึดไว้ และปลายต้องยื่นพ้นขอบหลังคาอย่างน้อย 1 เมตรตามที่บอกไว้ข้างบน ไม่อย่างนั้นจังหวะก้าวจากบันไดขึ้นหลังคาจะไม่มีอะไรให้จับเลยครับ

ตอนอยู่บนบันได

• สามจุดสัมผัสเสมอ — สองมือหนึ่งเท้า หรือสองเท้าหนึ่งมือ หันหน้าเข้าหาบันไดทั้งตอนขึ้นและตอนลง ห้ามหันหลังลงหรือรูดตัวลงตามราว
• กฎหัวเข็มขัด — ให้สะดือหรือหัวเข็มขัดอยู่ระหว่างราวบันไดสองข้างตลอดเวลา ถ้าต้องเอื้อมเกินกว่านี้ ลงมาขยับบันไดดีกว่า
• ไม่ยืนบน 3 ขั้นบนสุด ของบันไดพาด
• ไม่ถือของขึ้นบันได — ใส่เครื่องมือในกระเป๋าคาดเอว หรือขึ้นไปก่อนแล้วใช้เชือกดึงของตามขึ้นไป และถือขึ้นไปเฉพาะของเบา ๆ
• ไม่ขยับหรือยืดบันได ตอนที่ยังมีคนอยู่บนบันได

บันไดทรง A มีข้อที่ต้องระวังเพิ่ม

ขาทั้งสี่ต้องแตะพื้นเต็มและเหล็กค้ำต้องกางล็อกสุด หันหน้าบันไดเข้าหางานแทนการหันข้าง และไม่ยืนบน 3 ขั้นบนสุด (นับแป้นบนสุดด้วย) ถ้าไม่มีที่ให้มือจับ ข้อที่คนไม่ค่อยรู้คือ ควรเลี่ยงงานที่ต้องออกแรงด้านข้าง เช่น ยืนหันข้างเจาะผนังปูนหรือผนังอิฐ เพราะแรงดันของสว่านจะดันบันไดให้ล้มตะแคงได้ ถ้าเลี่ยงไม่ได้ต้องผูกบันไดไว้ หรือเปลี่ยนไปใช้อุปกรณ์อื่นครับ

บันไดเหมาะกับงานสั้น ๆ เท่านั้น ถ้างานไหนต้องอยู่บนบันไดต่อเนื่องเกิน 30 นาที แนวปฏิบัติแนะนำให้ใช้นั่งร้านหรืออุปกรณ์ที่มีที่ยืนมั่นคงแทนครับ

เมื่อไหร่ไม่ควรขึ้นเอง

กฎหมายความปลอดภัยในการทำงานของไทยนับงานที่สูงจากพื้นตั้งแต่ 2 เมตรขึ้นไปเป็น “การทำงานในที่สูง” ซึ่งนายจ้างต้องมีมาตรการป้องกันการตก งานซ่อมบ้านของเราเองไม่ได้อยู่ใต้กฎนี้ แต่ตัวเลขนี้เป็นเส้นแบ่งที่ดีว่าเลยจากนี้ไป การตกครั้งเดียวไม่ใช่แค่ฟกช้ำแล้ว ยิ่งถ้าเจอกรณีเหล่านี้ เราแนะนำให้จ้างช่างที่มีอุปกรณ์ครบมาทำแทนครับ

• ฝนกำลังตก พื้นยังเปียก หรือลมแรง
• จุดที่ต้องทำอยู่ใกล้สายไฟฟ้า
• งานที่ต้องปล่อยมือทั้งสองข้างนาน ๆ หรือต้องออกแรงมาก
• ต้องเดินบนหลังคา หรือจุดทำงานสูงเกินบันไดที่มีจะเอื้อมถึงอย่างปลอดภัย
• งานที่ต้องอยู่บนบันไดนานเกิน 30 นาที

งานดูแลบ้านหลายอย่างเริ่มต้นด้วยการขึ้นบันได ไม่ว่าจะเป็นการทำความสะอาดรางน้ำฝนหรือการเช็คจุดเสี่ยงหลังคาก่อนหน้าฝน ใช้เวลาตั้งบันไดให้ถูกสักนาทีก่อนปีนทุกครั้ง งานที่เหลือจะปลอดภัยขึ้นอีกเยอะครับ ถ้ากำลังเตรียมบ้านรับหน้าฝนทั้งหลัง ดูจุดที่ต้องเช็คได้ที่ เช็กลิสต์ตรวจบ้านก่อนหน้าฝน